Đạo diễn Việt kiều làm phim:

[bao chau]

Đạo diễn Việt kiều làm phim:
Nhiều thứ để xem, nhiều chuyện để nói
Việt Văn

Trong thời đại toàn cầu hoá hiện nay, việc giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc ngày càng được khẳng định như một lẽ tất yếu. Điện ảnh- một phương tiện hữu hiệu có tác động mạnh tới cảm xúc, tâm hồn của mọi người ở bất cứ đâu trên thế giới này lại càng được tôn vinh. Với điện ảnh VN, dòng chảy của những bộ phim do đạo diễn Việt kiều thực hiện đang có tiếng nói riêng dõng dạc của nó, nhất là sau một số thành công tại các kỳ LHP quốc tế. Dù một số phim chúng ta không được quyền trực tiếp gửi đi mà do các hãng sản xuất nước ngoài tự gửi thì đó vẫn là phim do đạo diễn gốc Việt thực hiện về đề tài VN và do diễn viên người Việt thủ vai.

Việc tìm hiểu cách tiếp cận và thể hiện đề tài VN của các đạo diễn Việt kiều sẽ đem đến nhiều thông tin lý thú bởi lẽ thành công và thất bại của họ sẽ đem đến những kinh nghiệm quý báu.

Trong số các đạo diễn người Việt định cư ở nước ngoài, cái tên được biết đến nhiều nhất là đạo diễn Trần Anh Hùng với phim đầu tay “Mùi đu đủ xanh” đã giành giải camera vàng tại LHP Cannes và được đề cử giải Oscar cho phim nước ngoài hay nhất. Trong một lần trả lời phỏng vấn Trần Anh Hùng đã nói anh ngồi chênh vênh giữa hai chiếc ghế, chỉ việc anh có hai quốc tịch Việt- Pháp. Đó chính là ưu thế nổi bật của các đạo diễn Việt kiều. Góc nhìn cuộc sống của họ do đó khác hẳn các đạo diễn trong nước, chí ít là đa chiều hơn.

Đạo diễn Việt kiều được đào tạo bài bản ở nước ngoài, nắm vững kỹ thuật tân tiến nhất và được tiếp xúc, cập nhật (update) xu hướng mới nhất của điện ảnh thế giới, dù yếu tố update nếu chịu khó các đạo diễn VN hoàn toàn có thể nắm bắt trong thời đại kết nối không dây này. Dĩ nhiên cũng có đạo diễn Việt kiều không học trường lớp điện ảnh naò tiêu biểu như Nguyễn Võ Nghiêm Minh mà vẫn làm phim hay, nhưng chí ít là nền tảng (background) của họ về văn hoá rất tốt. Phần còn lại là đời sống nội tâm bên trong, cảm xúc nung nâú và bùng phát phải làm phim. Ở đây sự thôi thúc bên trong là hết sức quan trọng, niềm đau đáu không thể không làm phim, chứ không như một số đạo diễn VN làm phim vì cơ hội trời cho không lẽ từ chối, hơn là thật sự tâm huyết với đề tài đó. Và thường thì các đạo diễn Việt kiều tự viết kịch bản rồi trực tiếp đạo diễn luôn nên họ không gặp phải mắc mớ trong quan hệ biên kịch- đạo diễn và tự do triển khai mạch cảm xúc của mình theo một hướng nhất quán.

Họ đã biết kết hợp 2 trong 1: cảm xúc, tâm hồn Việt + kỹ thuật, công nghệ tiên tiến thế giới. Người xa quê bao giờ cũng dễ viết về quê hay nhất, các đạo diễn Việt kiều đã biết chắt chiu, chưng cất cảm xúc của mình lên để làm phim. Ở đây rõ ràng họ đã tận dụng tối đa vốn sống, trải nghiệm cuả thời gian đã sống ở VN để chọn đề tài và cách tiếp cận, chứ không phiêu lưu làm phim về chính mảnh đất họ đang sống. Đó có thể coi là sự khôn ngoan biết mình biết người. Họ nắm được xu hướng phương Tây đang quay về phương Đông.

Đề tài mà họ chọn là những vấn đề về con người với tất cả những buồn, vui trong cõi nhân sinh, chứ không phải về sự kiện, dù đó có thể là những sự kiện làm thay đổi thế giới. Đây không phải là điều mới lạ, nhưng việc khai thác tâm lý con người với chiều sâu bí ẩn của tâm hồn phương Đông với những nét tâm lý tinh tế, vi diệu đặc biệt gắn với những phong tục tập quán riêng của VN đủ sức hấp dẫn phương Tây ở nhiều khía cạnh trong đó cả yếu tố lạ.

Có một điểm đáng chú ý là các đạo diễn tập trung nhiều về số phận người phụ nữ như Lý An trong “Hạt mưa rơi bao lâu”, ba chị em trong “Mùa hè chiều thẳng đứng”, Dần trong “Áo lụa Hà Đông”, Kiên An và cô gái điếm trong “Ba mùa”… Ngay cả “Thời xa vắng”, nhân vật Tuyết cũng được phản ánh khá đậm đặc dù cô không phải nhân vật chính. Vì người phụ nữ VN có những điểm đặc biệt đôi khi đầy mâu thuẫn trong tính cách: nhẫn nhịn, đằm thắm nhưng khi vùng lên lại rất mãnh liệt theo một cách riêng rất VN như kiểu “còn cái lai quần cũng đánh”. Tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt với hình tượng Mẫu Liễu Hạnh- một sáng tạo tuyệt vời của nhân dân thế kỷ thứ 16- có vai trò đáng kể ở đây như khẳng định dấu ấn to lớn của phụ nữ VN trong đời sống xã hội. Thông qua số phận người phụ nữ VN, các nhà làm phim có thể lý giải được sức tồn tại của văn hoá VN trải qua nhiều thăng trầm, loạn lạc mà không bị đồng hoá. Hủ tục ở làng quê, tảo hôn trong “Thời xa vắng”, việc chửa hoang bị làng cắt tóc thả bè trôi sông trong “Hạt mưa rơi bao lâu”, cảnh thả trâu đi tìm thức ăn trong mùa nước nổi ở Nam Bộ trong “Mùa len trâu”, cảnh hái sen trên đầm sen trong “Ba mùa”… là những hình ảnh sống động rất VN mà các đạo diễn đã hấp dẫn được công chúng. Trong đó, “Mùa len trâu” hấp dẫn ngay cả nhiều người dân Việt chưa hề biết ...

[bao chau]

đến những cảnh thả trâu mùa nước nổi, tất nhiên ở đây cái tài của đạo diễn là gắn nó với số phận của một cậu bé từ lúc ngơ ngác đến tuổi trưởng thành- Những hình ảnh rất VN, thuần khiết, và sự cảm thông với một cậu bé hoang dã, đồng quê là rất thực.
Khi người ta đã quá quen với những cảnh phim action tiết tấu nhanh và đầy chất bạo lực thì sự dung dị và chậm rãi đôi khi nhẩn nha đến sốt ruột lại có giá của nó.
Các phim “Mùi đu đủ xanh”, “Mùa hè chiêu thẳng đứng”, “Thời xa vắng”… đều có tiết tấu rất chậm như thi gan với sự kiên nhẫn của người xem. Nhưng tiết tấu chậm ở đây đều rất hợp lý như “Mùi đu đủ xanh” để thể hiện một cuộc sống quẩn quanh, bế tắc của nhân vật và đi kèm với nó là giọng nói đều đêù không âm sắc với cái kết hình ảnh bức tượng Phật trong vườn. Hay “Mùa hè chiều thắng đứng” là cuộc sống tẻ nhạt, đơn điệu đến kinh khủng mà sự phá phách, nổi loạn trong ái tình của nhà ba chị em chỉ như hòn đá ném xuống ao bèo. Với tiết tấu chậm các đạo diễn đặc biệt chú ý tới quay phim. Những tạo hình tuyệt đẹp nhất là cảnh ba chị em nói chuyện trong “Mùa hè chiều thẳng đứng”, cảnh thả trâu trong “Mùa len trâu”… có sức gợi liên tưởng mạnh, đánh thẳng vào thị giác người xem. Trong một số phim của Trần Anh Hùng, những góc máy cận cảnh được sử dụng nhiều, trong khi “Thời xa vắng” lại nhiều cảnh trung. Phần lớn đó là những hình ảnh góp phần soi sáng thêm nội tâm nhân vật, hoặc tìm sự kết nối giữa nhân vật và môi trường. Còn trong một số trường hợp, có những cảnh chỉ đơn thuần là đẹp hay lạ gợi liên tưởng.
Xin lưu ý thêm các đạo diễn Việt kiều làm phim với mục đích rất rõ ràng, không mù mờ như một số nghệ sỹ ở ta. Đạo diễn Việt kiều làm phim hướng ngoại, tham dự các LHP quốc tế, bán cho nước ngoài, vì thế yếu tố bản sắc Việt được chú ý. Người nước ngoài đến VN thường bị ám ảnh bởi khí hậu nóng ẩm và những cơn mưa nhiệt đới. Và người xem dễ dàng nhận ra trong hàng loạt phim “Mùa hè chiều thẳng đứng”, “Ba mùa”, “Mùa len trâu”, “Hạt mưa rơi bao lâu”…những cơn mưa là một nhân vật quan trọng tạo nên không khí của bộ phim. Nước ta là một nước nông nghiệp, lễ hội cầu mưa là phong tục mang đậm bản sắc các làng quê Việt, thần mưa trở thành vị thần mang đến những điều tốt lành cho mùa màng tươi tốt.
Trong “hạt mưa rơi bao lâu”, Đoàn Minh Phượng không quên đưa hình ảnh chú Tễu múa rối nước vào, rồi những hủ tục làng quê… và những trận mưa vừa là tai hoạ vừa như gột rửa. Hay gần đây nhất là hình ảnh chiếc áo dài VN trong phim “Áo lụa Hà Đông” của đạo diễn Lưu Huỳnh…
Việc chọn chi tiết trong phim là một thế mạnh của các đạo diễn Việt kiều: chi tiết hay, độc đáo và tung ra là xử lý rốt ráo chứ không thả ra rồi buông – như nhiều phim của đạo diễn trong nước. Hồ Quang Minh trong “Thời xa vắng” đã đưa vào nhiều chi tiết hấp dẫn, trong đó nụ cười méo xệch của Tuyết khi đứng chụp ảnh chung ở cảnh kết là nổi bật. Với “Mùi đu đủ xanh” là cận cảnh cặp mắt mở to của cô bé nhìn những con kiến tung tăng đi lại….
Vì hướng ngoại nên các đạo diễn Việt kiều đều có chung đặc điểm là chọn diễn viên đẹp thuần Việt theo kiểu mắt Tây nhìn: vóc hạc, mũi tẹt, mắt to đen... Trần Anh Hùng chung thuỷ với vợ mình Trần Nữ Yên Khê làm vai chính trong nhiều phim là vậy, và càng không ngạc nhiên khi chọn Lê Khanh, Như Quỳnh cho phim mình. Lưu Hùng cũng thắng lớn khi chọn Trương Ngọc Ánh (dù nhiều ngườii nói cô này có vẻ đẹp kiêu sa, nhưng theo tôi mặt Ánh rất VN). Hay Ngọc Hiệp đựoc đạo diễn Tony Bùi chọn vào vai Kiên An trong “Ba mùa” với vẻ chân chất, khoẻ mạnh của đồng quê Việt…
Yếu tố cuối cùng phải kể đến là phim của hầu hết các đạo diễn Việt kiều được sự hỗ trợ của bộ máy chuyên nghiệp, đồng bộ ở tất cả các khâu từ tiền kỳ đến hậu kỳ nên chất lượng kỹ thuật là không phải bàn cãi mà kỹ thuật lại là một rào cản đáng kể bấy lâu nay với phim VN ở nhiều LHP quốc tế. Các hãng phát hành còn có chiến dịch quảng bá hùng mạnh, nhắm đúng thị trường, chọn LHP quốc tế “vừa sức” để thi giành giải, tiêu biểu như “Mùa len trâu” của Nguyễn Võ Nghiêm Minh. Về kinh phí, như “Áo lụa Hà Đông” đầu tư 1 triệu USD so với các phim thế giới còn rất khiêm tốn- nhưng đã là một con số nằm mơ của nhiều đạo diễn trong nước.
Tất cả những yếu tố kể trên đã góp phần đem lại sự thành công cho loạt phim của các đạo diễn Việt Kiều. Dù thật sự những giải thưởng quốc tế dành được chưa phải là lớn để các đạo diễn có quyền ngồi lên chiếu trên (trừ Trần Anh Hùng nhưng là với phim “Xích lô”- một phim có nhiều ý kiến cho rằng đã bóp méo hiện thực VN).
Tuy nhiên không phải phim của đạo diễn Việt kiều nào cũng thành công, “1735km” cuả Nguyễn Nghiêm Đặng Tuấn là một thất bại thảm hại cả về chất lượng chuyên môn cũng như doanh thu khán giả.
Và ngay cả những phim được coi là thành công cũng còn có những điểm hạn chế chủ yếu nằm ở góc nhìn đôi khi còn lạnh lùng, thậm chí như ngoại quốc của một số đạo diễn khi nhìn về quá khứ. Cũng như tâm trạng của một người thoát ly quê hương ăn cơm ngoại nhìn về quê hương vẫn còn bàng bạc, hồ nghi và thật sự không hiểu hết những đổi thay của đất nước. Nhưng đó là một câu chuyện khác.

[HuaChu]

Lấy cận ảnh đoạn sau hơi nhiều nên...choáng quá khi xem !